Çevre kirliliğinin azaltılması ve doğal kaynakların korunması amacıyla Türkiye’de uygulamaya alınan çevresel düzenlemelerden biri de gekap beyannamesi yükümlülüğüdür. Bu yükümlülük, piyasaya ambalajlı ürün süren işletmelerin çevresel sorumluluklarını yerine getirmesini ve geri dönüşüm sistemine mali katkı sağlamasını hedefler.
GEKAP, yani Geri Kazanım Katılım Payı sistemi; ambalaj atıklarının toplanması, geri kazanımı ve bertarafı için finansal bir kaynak oluşturur. İşletmeler, piyasaya sürdükleri belirli ürünler için beyanname vererek hesaplanan katılım payını öderler. Böylece hem çevresel sürdürülebilirlik desteklenir hem de atık yönetimi daha etkin hale gelir.
Geri Kazanım Katılım Payı (GEKAP) Nedir?
Geri Kazanım Katılım Payı (GEKAP), çevreye zarar verme potansiyeli bulunan bazı ürünlerin üreticileri, ithalatçıları veya piyasaya arz edenleri tarafından ödenen bir çevre katkı payıdır. Bu sistem, 2872 sayılı Çevre Kanunu kapsamında düzenlenmiştir ve uygulama esasları Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı tarafından belirlenmektedir.
GEKAP’ın temel amacı şunlardır:
Atık oluşumunun azaltılması
Geri dönüşüm oranlarının artırılması
Çevresel maliyetlerin kirleten tarafından karşılanması
Sıfır atık hedeflerine katkı sağlanması
Bu kapsamda piyasaya sürülen her bir ambalajlı ürün için belirlenen birim tutar üzerinden hesaplama yapılır ve gekap beyannamesi ile devlete bildirilir.
GEKAP Kapsamına Giren Ürün Grupları
GEKAP yalnızca plastik ambalajlarla sınırlı değildir. Birçok farklı ürün grubu bu kapsama dahildir.
Plastik Poşetler
Plastik alışveriş poşetleri GEKAP sisteminin en bilinen örneklerindendir. Belirlenen adet başı katılım payı, satış noktaları tarafından beyan edilir. Bu uygulama sayesinde plastik kullanımının azaltılması hedeflenmiştir.
Lastik, Akü ve Piller
Motorlu taşıtlarda kullanılan lastikler, aküler ve çeşitli pil türleri de GEKAP kapsamındadır. Bu ürünlerin doğaya bırakılması ciddi çevresel risk oluşturduğundan, üretici ve ithalatçılar belirlenen oranlarda katılım payı öder.
Madeni Yağlar ve Bitkisel Yağlar
Sanayi ve otomotiv sektöründe kullanılan madeni yağlar ile atık potansiyeli bulunan bitkisel yağlar da kapsama girer. Bu ürünlerin yanlış bertarafı su ve toprak kirliliğine yol açabileceğinden, sistem geri kazanımı teşvik eder.
Elektrikli ve Elektronik Eşyalar
Beyaz eşya, küçük ev aletleri, bilgisayar, telefon gibi elektrikli ve elektronik ürünler de GEKAP kapsamındadır. Bu ürünler kullanım ömrü sonunda elektronik atık haline gelir ve özel geri dönüşüm süreçleri gerektirir.
İlaçlar ve Diğer Ambalajlı Ürünler
İlaç ambalajları, içecek kutuları, cam, plastik ve metal ambalajlı ürünlerin tamamı belirli oranlarda GEKAP’a tabidir. Özellikle gıda ve hızlı tüketim ürünleri sektöründe faaliyet gösteren firmalar için gekap beyannamesi düzenli bir yükümlülüktür.
GEKAP Beyannamesi Kimler Tarafından Verilmelidir?
GEKAP beyannamesi;
Üreticiler
İthalatçılar
Dolum yapan işletmeler
Markasıyla piyasaya ürün süren firmalar
tarafından verilmelidir.
Eğer bir işletme, kendi markası altında ambalajlı ürün satıyorsa, üretimi başka bir firmaya yaptırmış olsa dahi sorumluluk kendisine aittir. Aynı şekilde ithal edilen ürünlerde de beyan yükümlülüğü ithalatçıya aittir.
Kısacası, ürünü Türkiye piyasasına ilk süren kişi veya kurum GEKAP’tan sorumludur.
Ambalaj Atıkları Bildirim Süreci ve Takvimi
GEKAP bildirimleri genellikle üç aylık dönemler halinde yapılır. Her takvim yılının;
Dönem: Ocak – Mart
Dönem: Nisan – Haziran
Dönem: Temmuz – Eylül
Dönem: Ekim – Aralık
olmak üzere dört ayrı beyan süreci vardır.
İlgili dönemi takip eden ayın sonuna kadar gekap beyannamesi verilmelidir. Süresinde yapılmayan bildirimler idari para cezasına konu olabilir.
GEKAP Tutarları Nasıl Hesaplanır?
GEKAP tutarları ürün türüne, malzeme cinsine ve miktarına göre belirlenir. Hesaplama şu temel unsurlara dayanır:
Ürünün ait olduğu kategori
Piyasaya sürülen miktar (adet, kilogram vb.)
Bakanlık tarafından belirlenen birim katılım payı
Formül basitçe şu şekildedir:
Toplam GEKAP = Piyasaya Sürülen Miktar x Birim Katılım Payı
Her yıl yeniden değerleme oranlarına göre tutarlar güncellenebilir. Bu nedenle firmaların güncel tarifeleri takip etmesi önemlidir.
Bildirim ve Ödeme İşlemleri Nasıl Yapılır?
GEKAP sürecinde iki temel aşama bulunur: Beyan ve ödeme.
Gelir İdaresi Başkanlığı (GİB) Üzerinden Beyan
GEKAP beyannamesi, elektronik ortamda Gelir İdaresi Başkanlığı sistemi üzerinden gönderilir. İnteraktif Vergi Dairesi aracılığıyla ilgili dönem seçilerek beyan işlemi tamamlanır.
Beyan sırasında:
Ürün türü
Miktar bilgisi
Hesaplanan katılım payı
sisteme girilir ve onaylanır.
Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Bildirimleri
Bazı durumlarda firmalar, ayrıca Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı sistemleri üzerinden ambalaj bildiriminde bulunmak zorundadır. Bu bildirimler, Sıfır Atık ve çevre bilgi sistemleri üzerinden gerçekleştirilir.
Beyanname verildikten sonra tahakkuk eden tutar, vergi dairesine süresi içinde ödenmelidir.
GEKAP Bildirimi Yapmamanın Cezai Müeyyideleri
GEKAP yükümlülüklerinin yerine getirilmemesi durumunda ciddi yaptırımlar söz konusudur. Bunlar arasında:
İdari para cezaları
Gecikme faizi ve zammı
Usulsüzlük cezaları
Denetim ve inceleme süreçleri
bulunur.
Özellikle hiç beyan verilmemesi veya eksik bildirim yapılması durumunda Çevre Kanunu kapsamında yüksek tutarlı cezalar uygulanabilir. Bu nedenle işletmelerin gekap beyannamesi süreçlerini düzenli ve doğru yürütmeleri büyük önem taşır.
Ambalaj Atıkları Yönetiminde Dikkat Edilmesi Gerekenler
GEKAP sürecini doğru yönetmek için firmaların şu hususlara dikkat etmesi gerekir:
Ürün envanterinin doğru tutulması
Ambalaj türlerinin doğru sınıflandırılması
Güncel birim fiyatların takip edilmesi
Muhasebe ve çevre birimleri arasında koordinasyon sağlanması
Sürelerin kaçırılmaması
Ayrıca firmaların Sıfır Atık politikalarına uyum sağlaması, çevresel sürdürülebilirlik raporlamalarını güçlendirmesi ve iç denetim mekanizmaları kurması önerilir.
Sonuç olarak, GEKAP sistemi yalnızca bir mali yükümlülük değil, aynı zamanda çevreye karşı kurumsal sorumluluğun bir parçasıdır. Doğru ve zamanında verilen gekap beyannamesi, hem yasal uyumu sağlar hem de sürdürülebilir bir çevre için katkı sunar. İşletmelerin bu süreci profesyonel destekle yürütmesi, olası riskleri en aza indirecektir.
